Zo eindigt de Romeinse dichter Ovidius in zijn Metamorfosen het verhaal over Dafne en Apollo. De beeldhouwer Gian Lorenzo Bernini heeft dat einde, waarin Dafne verandert in een boom, fabelachtig mooi in dynamisch marmer gegoten, zoals u in Rome in de Galleria Borghese kunt zien. Maar wát Bernini zo geniaal heeft verbeeld, is natuurlijk veel minder fraai: de geile Apollo probeert Dafne na een lange achtervolging simpelweg aan te randen. En zij, zou je kunnen zeggen, is het slachtoffer van het frozen fright– of freeze-syndroom, ook wel tonic immobility genoemd. Dat is een soort van tijdelijke verlamming in een bedreigende situatie, zoals een nakende verkrachting. Het is een reactie die mensen weerloos maakt. Dafne, ‘star’ en ‘stijf’ zoals Ovidius schrijft, verstokt zelfs voor altijd in een boom. Mythen zetten de zaken nu eenmaal vaak op scherp.

In mijn gastblogs van dit jaar wordt de hoofdrol gespeeld door antieke personages die op de een of andere manier in de actualiteit zijn beland. In deze aflevering mag Dafne de vele jonge vrouwen vertegenwoordigen die in oude verhalen aangerand en/of verkracht worden, doorgaans door een machtige god, type Jupiter, Neptunus en dus ook Apollo. Niet dat Dafne zelf in het nieuws is gekomen, maar de actuele aanleiding voor mijn keuze – een verkrachtingszaak die recent tot grote ophef leidde – hoef ik hier vermoedelijk niet uit de doeken te doen.

Dit is delicate materie, uiteraard. De wrede antieke verkrachtingsverhalen worden wel eens aangegrepen om klassieke boeken, zoals de Metamorfosen, te bannen uit les- en collegelokalen. Ik vind dat weinig zinvol. Maar er doet zich in die rare tijd van ons ook een ándere, volgens mij veel boeiendere tendens voor: deze lastige oude verhalen worden niet weggemoffeld, ze worden integendeel herverteld, maar dan vanuit het perspectief van de slachtoffers, veelal dus vrouwen, en met veel aandacht voor hun emoties. Dat doet zich nu voor het eerst sinds pakweg tweeduizend jaar voor, zou je kunnen zeggen. Je zou dat fenomeen om die reden ‘historisch’ kunnen noemen. Ik kan u in dit verband bijvoorbeeld het prachtboek De stilte van de vrouwen van auteur Pat Barker aanbevelen. Zij brengt het verhaal van Homeros’ Ilias vanuit het perspectief van Briseïs, de vrouw met wie Achilleus en Agamemnon in dat epos jongleren als oorlogsbuit. Mythen die herverteld worden, in altijd weer nieuwe versies en vanuit andere perspectieven, het is behalve historisch ook van alle tijden. Voor mij kan dat zelfs de definitie zijn van het begrip ‘klassiek’: ‘klassiek’ is wat zich leent voor altijd weer nieuwe, actuele interpretaties.

Illustratie: Tattoo van Medousa. Foto: Shutterstock. 

Ik eindig m’n blog met een derde slachtoffer van een antieke verkrachting, die in m’n blogs al eerder aan bod kwam: Medousa. Haar aanrander heet Neptunus en Medousa is een straf geval van victim blaming: niet de dader, maar het slachtoffer wordt volgens de klassieke versie van de mythe gruwelijk gestraft. Medousa verandert in de bekende monsterachtige figuur met slangenhaar, die iedereen die haar aankijkt stante pede doet verstenen. En zo is zij de geschiedenis, vooral de kunstgeschiedenis, ingegaan. Tot voor kort toch. Want inmiddels is Medousa ook een populair personage in de tattoowereld geworden, en dan vooral bij jonge vrouwen, van wie er veel te maken hebben gehad met grensoverschrijdend gedrag. De antieke Medousa is gemetamorfoseerd van het gestrafte slachtoffer tot een hedendaags symbool van empowerment bij vrouwen die ‘in hun kracht staan’, zoals dat heet.

Ik eindig waar ik ben begonnen: bij Dafne. Zo’n spectaculaire ommekeer als Medousa heeft zij bij mijn weten nog niet mogen meemaken. Dacht ik tot gisteren. En dat was goed fout gedacht. Want het project… Daphne van de Raad van Europa wil kinderen en jonge vrouwen beschermen tegen alle vormen van geweld. De bijbehorende website vermeldt dat Daphne al geleid heeft tot, jawel, empowerment van veel potentiële slachtoffers.

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.

Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be