□ De nieuwe Nederlandse Denker des Vaderlands Paul van Tongeren is een aristoteliaan, een kenner en ook wel sympathisant van het werk van Aristoteles. Hij bestudeerde vooral de ethische inzichten van wellicht de Grootste Oude Griek Aller Tijden. En zonder twijfel de Slimste en Nieuwsgierigste. Professor Aristoteles gaf in zijn 4de eeuw voor Christus over zowat alles college, vooral in Athene.

Naar aanleiding van Van Tongerens vaderlandse aanstelling verscheen het boek Het wonder van betekenis. Op zoek naar geluk en wijsheid. Auteur Marc van Dijk brengt daarin verslag uit van een cursus die Van Tongeren gaf op Kreta en van gesprekken met de filosoof. Ze gingen op zoek naar het geluk à la Aristoteles. De Grote Griek omschrijft dat zelf als volgt: ‘het hoogste van alle goede dingen die we door ons handelen kunnen bereiken’. Laten we in deze blog even mee op zoek gaan naar het geluk volgens Aristoteles.

Het geluk is volgens de Griekse filosoof dus een haalbaar streefdoel en een vervulbaar verlangen. Dat is voor de optimistische Aristoteles vanzelfsprekend. Hij had weinig last van de kwellende 20ste- en 21ste-eeuwse vraag of ons leven misschien niet absurd en zinloos is, doelloos. En als het ons niet lukt om het doel te bereiken, dan komt dat volgens Aristoteles omdat we ons hebben vergist: we zochten niet naar het ware geluk, bijvoorbeeld omdat we het verengden tot louter plezier. Of omdat het ons niet is gelukt het geluk te vinden, ha ja. Hoe dan ook wij, mensen, zijn volgens Aristoteles van nature gericht op het goede. De meeste mensen deugen: dit succesvolle boek van auteur, historicus en collega-optimist Rutger Bregman is de hedendaagse vertaling van die oude stelling.

Geluk is volgens Aristoteles een manier van leven die wij zouden vertalen als ‘zelfverwerkelijking’. Word wie je bent. U kent dat ongetwijfeld. Maak van je leven één lange flow. Dat klinkt goedkoop, ik weet het. Iets abstracter formuleert Van Tongeren het zo: ‘Het doel is niet een gelukt mens, maar een lukkend mens.’ Geluk is een dagelijkse praxis.

Maar wát moet je verwerkelijken, waarín moet je lukken? Geluk als ultiem doel van het leven, wat is dat dan? Wat houdt het in, letterlijk? Zo belanden we bij de kern van de zaak: geluk is volgens Aristoteles, in de woorden van Paul Van Tongeren, ‘zo denken dat je echt inzicht verwerft. En ook genieten van een optimaal ontwikkelde, verfijnde sensibiliteit, een rijk en subtiel gevoelsleven dus.’ Einde citaat. Denken en voelen, dat is kenmerkend voor ons, mensen. En dus moeten we ons daarin blijvend bekwamen. Maar geluk is ook, ik citeer: ‘een wijze van handelen en leven waarin je de verbondenheid met andere mensen optimaal realiseert, op drie niveaus: met je meest beminden (als liefde), met degenen met wie je samenwerkt en samenleeft (als erkenning) en met alle mensen in de wereld (als solidariteit). En dat alles geleid door waarden.’ Einde citaat. Die waarden overstijgen ons, we kiezen ze niet zelf.

De milde Aristoteles erkent overigens ook dat je om gelukkig te leven… geluk moet hebben. In de zin van: chance. Mazzel. Anders gezegd: wij hebben als mensen niet alles zelf in de hand. Niet alles is maakbaar. We zijn afhankelijk van anderen en van de omstandigheden. Van onze relaties en van de plek waar we geboren worden. Om maar iets te zeggen.

Zo. Voortaan weet u wat geluk is, toch volgens Aristoteles. Een filosoof die leefde in wat we ‘de premoderne wereld’ kunnen noemen, en dat was een heel ander universum dan dat van ons, mensen uit de 21ste eeuw. Maar goed: plezier, succes, roem, alleen maar zitten nadenken en inzichten opdoen, dat is het allemaal dus niet volgens de oude Griek. Of toch zeker niet helemaal. Omdat je bij dat soort woorden en activiteiten altijd weer de vraag moet stellen: welk plezier? Welk succes? Welk denken? Er zijn dus volgens Aristoteles, en niet alleen volgens hem, kwaliteitsverschillen tussen soorten plezier, succes enzovoort. Niet met elk plezier word je méér wie je kunt zijn als mens.

Maakt het zitten op terrassen ons fundamenteel gelukkiger? Ik vraag het zomaar. Ik meen die gedachte in hier en daar een medium te ontwaren.

Volgt u nog? Ik kom tot slot nog even terug op de kosmopolitische solidariteitsgedachte die Aristoteles lanceert en die ook andere Oud-Griekse filosofen koesterden, om Socrates en Diogenes niet te noemen: de band met alle mensen in de wereld als breedste vorm van verbondenheid. Ook dat idee maakt de jongste maanden weer opgang. Dat heeft alles met corona te maken. Het is ‘van moeten’, de verbondenheid tussen alle mensen. Yuval Noah Harari, zowat de succesvolste denker van onze tijd, zegt het in een recent essay over één jaar corona zo: ‘In de huidige situatie is globale, wereldwijde samenwerking geen altruïsme. Het is juist noodzakelijk om de nationale belangen te dienen.’

 

Trigger voor deze blog: het gesprek met Paul van Tongeren in Interne Keuken op Radio 1, 24 april. https://radio1.be/kan-je-gelukkig-worden-met-behulp-van-aristoteles

Marc van Dijk, Het wonder van betekenis. Op zoek naar geluk en wijsheid met Paul van Tongeren, Boom, 2021.

Edith Hall, Wat zou Aristoteles doen? Hoe oude filosofie je leven kan veranderen, Ten Have, 2018. Volgens Van Tongeren een wat te makkelijk ‘populair levenskunstboek’.

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.