Geen dag zonder tranen
Het is vrijdagmorgen 23 mei 2025. Alaa al-Najjar vertrekt naar haar werk in het ziekenhuis. Zij is kinderarts en moeder van tien kinderen. Haar man, Hamdi, is ook dokter. Hun oudste kind is twaalf jaar jong, de jongste is zes maanden. We bevinden ons in Khan Younis, in Gaza. Enkele minuten later zijn negen van Alaa’s tien kinderen dood, na een Israëlisch luchtbombardement. Een week later sterft Hamdi aan zijn verwondingen. Adam, het jongste kind, is zwaargewond.
Antonio Canova, Hekabe biedt de godin Athena een peplos aan, 1787, gips, 125 x 278 cm, Fondazione Canova. In dit tafereel proberen Hekabe en andere Trojaanse vrouwen de godin Pallas Athena mild te stemmen voor hun stad.
Je luistert liever naar de blog? Dat kan hier.
Ik krijg deze tragedie sinds 23 mei niet meer uit mijn hoofd, zoals veel andere horror-beelden. En ik moet denken aan een personage uit de Griekse mythen, zoals dat gaat in deze gastblog. Alaa al-Najjar is voor mij een hedendaagse Hekabe, de koningin van Troje die door de oorlog om haar stad haar man en haar vele kinderen verloor. De Griekse tragedieschrijver Euripides omschrijft haar als “de ongelukkige die elke man en alle vrouwen in ellende overtreft”. Hekabe is het hoofdpersonage in twee van Euripides’ tragedies: Trojaanse vrouwen en een stuk dat naar haar is genoemd. De twee gingen in première tijdens een oorlog, zoals bijna al Euripides’ bewaarde drama’s: ik heb het dan over de Peloponnesische Oorlog.
Aan het begin van de tragedie Hekabe – als twee van haar vele kinderen nog in leven zijn – laat Euripides Hekabe het volgende zeggen. Ze heeft pas vernomen dat haar enige nog levende dochter door de Grieken zal worden geslachtofferd: “Ach, verschrikkelijk. Wat moet ik roepen? Welke kreet, welke klacht, in mijn wanhopige hopeloosheid? Wie biedt mij hulp? Welk land? Mijn man: verdwenen. Mijn kinderen: verdwenen.
Waarheen moet ik gaan? Waar ben ik veilig, waar biedt een god of een geest mij zijn steun? Leven in het licht, het zegt mij niets meer. […] Geen dag zal nog zonder tranen verstrijken.” Einde citaat.
Illustratie: Pierre Peyron, De wanhoop van Hekabe, ca. 1784, pen en zwarte inkt/grijs gewassen, 16,5 x 23 cm, New York, Metrolpolitan Museum of Art.
Hekabe is, dat vermoedde u al, een pikzwarte tragedie. Het slot is nog pikzwarter. Voor een goed begrip: wat hier nog volgt heeft niets meer met Alaa al-Najjar te maken. Aan het eind van Euripides’ stuk is Hekabe al haar kinderen kwijt en gebeurt er iets met haar dat de Amerikaanse moraalfilosofe Martha Nussbaum, die de Griekse tragedies intens heeft bestudeerd, prangend beschrijft: “Op het moment dat ze hoort dat haar laatste kind is vermoord, wordt Hekabe een ander mens. Ze vertrouwt niemand meer, laat zich door niemand nog iets zeggen, keert in zichzelf en wordt volstrekt egocentrisch. Ze besluit dat wraak voortaan haar enige doel zal zijn. […] Want het verdriet heeft Hekabe tot in haar kern als moreel wezen aangetast. De deugden die haar als mens, als vriendin en als burger sierden zijn weg. […] Dit grimmige stuk van Euripides laat zien hoe mensen kapotgemaakt worden door dingen waar ze niets aan kunnen doen, terwijl ze juist proberen een goed en deugdzaam leven te leiden. […] Als je door anderen slecht behandeld wordt, als je vertrouwen geschonden wordt, dan kun je daar echt een slechter mens van worden.” Zoals Hekabe. Einde citaat.
En zo blijft de lopende band van wraak en wrok, en weerwraak en wéér wraak maar draaien. Een oudere collega van Euripides, de tragedieschrijver Aischylos, zegt het zo, tot slot: “Dit lied van waanzin en verdwazing, lied van de Wraakgodinnen zonder citerspel, het verziekt het verstand, ketent de geest, verschrompelt de mens.”
Ik hoop u in de nabije toekomst optimistischer gastblogs over de actualiteit van Grieks-Romeinse personages te kunnen aanbieden.
Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.
Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be
