Geta en Bashar al-Assad. Zo heten de jonge Romeinse keizer en de Syrische ex-oogarts en meedogenloze dictator die mij inspireerden tot wat u de komende minuten zult lezen en/of horen. Geta is een van de twee jonge keizers die in de film Gladiator 2 figureert, samen met zijn broer Caracalla. Het tweetal werd begin 211 samen keizer. In de film wordt Geta vermoord – dat klopt historisch -, door zijn broer, en dat klopt iets minder. Zoals er veel niet klopt in Gladiator 2. Volgens de bronnen liet Caracalla zijn 22-jarige broer vermoorden, liet hij vervolgens een slordige 20.000 mensen afslachten en werd hij in zijn eentje keizer. Volgens sommige historici hebben we de beroemde Thermen van Caracalla te danken aan het feit dat de keizer de bevolking na de gruwel weer gunstig wilde stemmen. Maar passons. En over Gladiator kunt u elders veel meer lezen.

Mij gaat het hier om nog iets anders dat na de moord op Geta plaatsvond: meteen na zijn dood kwam het bevel om alle beeltenissen en naamsvermeldingen van hem te vernielen. Geta werd gecanceld. Dat ging ver: we hebben het dan bijvoorbeeld over erebogen met reliëfbeelden van Geta, inscripties met daarin zijn naam, munten met de beeldenaar van Geta, schilderingen enzovoort. Zo is er een rond schilderij bewaard, een zogenaamde tondo, waarop Geta’s gezicht is uitgewist en vermoedelijk met uitwerpselen is besmeurd.

Illustratie: De zogenaamde Tondo van de Severi, ca. 200 n.Chr., een zeldzaam voorbeeld van een paneelschildering uit de oudheid. Te zien zijn keizer Septimius Severus, zijn vrouw Julia Domna en hun zoon Caracalla. Het gezicht van Geta is later weggewist. Vermoedelijk werden dergelijke portretten van de keizerlijke familie op ruime schaal verspreid. Diameter: 30.5 cm.
Berlijn, Altes Museum. Foto: Carol Raddato. 

Er is een naam voor dit fenomeen, en wel in het Latijn: damnatio memoriae, heet het, en dat betekent letterlijk ‘veroordeling van de herinnering’. Het begrip zelf dateert pas van eind 17de eeuw. Het betekent in elk geval dat alles wat fysiek en zeker visueel aan een gehate keizer herinnerde, gewist of vernield moest worden, en dat ook archieven gezuiverd moesten worden van diens naam. Doorgaans gebeurde die grote wegwisoperatie in Rome formeel op bevel van de senaat, en gold dat bevel voor het hele imperium. Zo’n postume veroordeling was onder meer het lot van Caligula, Nero en Domitianus. En dus ook van Geta. Zelfs op het noemen van zijn naam stond naar verluidt de doodstraf. De ironie van de geschiedenis wil dat Caligula, Nero en Domitianus ondanks de ‘veroordeling van de herinnering’ tot de bekendste Romeinse keizers zijn gaan behoren. En ook dat we wel degelijk nog beeltenissen van hen hebben.

U raadt het al: ik moest deze dagen aan het fenomeen van de damnatio memoriae denken bij het zien van reportages uit Syrië waarin een massa mensen standbeelden van vader en zoon Assad neerhaalt en bewerkt, waarop er op foto’s van hen wordt gedanst of erger, en waarop metershoge billboards met het presidentiële portret van gevels worden gescheurd en verscheurd. We kennen dergelijke beelden van andere gevallen dictators, om Saddam Hoessein niet te noemen. Hij en nu dus ook de Assads moesten en moeten uit het straatbeeld verdwijnen. Onzichtbaar worden.

Er zijn grote verschillen tussen de antieke en de hedendaagse damnatio memoriae, maar zeker één facet blijft vergelijkbaar: het  ontkrachten van de visuele herinnering aan vermoorde of verdreven machthebbers is vooral een symbolische veroordeling tot onzichtbaarheid. Wat de gehate figuur heeft aangericht en de slachtoffers die hij maakte, ze blijven in het collectieve geheugen spoken. Geen damnatio memoriae kan dat verhelpen.

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.

Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be