Strijd voeren tegen belastingontduiking. Te kampen krijgen met een pandemie die een gevolg is van globalisering. Geconfronteerd worden met een snelle klimaatverandering en met ongecontroleerde migratie. Moeten snoeien in een wildgroei aan wet- en regelgeving…

Wat ik hier opsom, zijn enkele fenomenen waar de Oost-Romeinse keizer Justinianus in zijn zesde eeuw volgens Sarris mee te maken kreeg. Ze klinken, als je ze zo ultrabeknopt samenvat, inderdaad erg eigentijds en het is in onze tijd in populariserende geschiedenis bon ton om uit te pakken met die eigentijdsheid. Ik vind dat zelf doorgaans een tikkeltje misleidend: als je dieper ingaat op al deze fenomenen, dan zijn ze vaak veel minder, nauwelijks of zelfs helemaal niet vergelijkbaar met onze tijd. Neem nu de pandemie waarvan sprake. Dat was er een van de builenpest, in een tijd waarin artsen niets afwisten van bacteriën en virussen. Wat vergelijk je dan? Ja, dat zorgde toen ook voor een crisis in de samenleving en was een ferme uitdaging voor beleidsmakers: zover kun je inderdaad wel gaan.

Illustratie: Justinianus biedt Maria een maquette van de Hagia Sofia aan. Mozaïek uit de 10de eeuw in het voorportaal van de kerk.

Peter Sarris geeft in zijn Justinianus-boek andere voorbeelden die mij boeiender lijken dan zo’n ‘toen ook al’. Ik maak het hier concreet met twee daarvan. Eind mei 1453 – dat is dus zo’n 900 jaar na Justinianus – vallen Osmaanse troepen Constantinopel binnen, het huidige Istanboel. Sultan Mehmet II verordent meteen dat de indrukwekkende Hagia Sofia-kerk met onmiddellijke ingang een moskee wordt, merkwaardig genoeg met behoud van haar christelijke Griekse naam. Mehmet laat eromheen ook minaretten optrekken. Waar het mij hier om gaat: de bouwstijl waarin keizer Justinianus en zijn architecten de kerk hadden laten herbouwen, werd vanaf dat moment toonaangevend in het grote Osmaanse Rijk.

Laat dat even tot je doordringen: een kleine duizend jaar na haar bouw gaat een christelijke kerk mee de stijl bepalen waarin voortaan nieuwe moskeeën worden gebouwd. Ze wordt zélf een moskee, maar behoudt haar Oudgriekse naam. Dat lijkt me een boeiende brok cultuurgeschiedenis. Die tot in onze tijd blijft resoneren.

En dan is er nog deze: is de woke-beweging een ver gevolg van Justinianus’ beleid? Ik heb het dan over het wetgevende werk waar de man tot op vandaag om bekendstaat. Mijn redenering daarover gaat zo: dat wetgevende werk van Justinianus, die orde schiep in de wildgroei van duizend jaar Romeinse wetten en regels, bleef in Europa tot aan Napoleon een basis van grote delen van de westerse wetgeving. Het Corpus Iuris Civilis of Burgerlijk wetboek, zo heet het geheel. Heel veel elementen uit ons huidige privaatrecht gaan terug op de Romeinse tijd en dus op Justinianus, bijvoorbeeld als het gaat over kopen, huren, erven, verbintenissen aangaan… Noem maar op.

Wat heeft dat nu met woke te maken? Wel, de laat-Romeinse wetgeving van keizer Justinianus is in het Westen in de middeleeuwen onder meer ook ingezet om het feodale stelsel te ontwikkelen, met daarin het centrale idee ‘horigen’. Dat, en ook andere concepten, hebben Europeanen vervolgens geïmporteerd naar de Nieuwe Wereld, met de bijbehorende slavernij. En het onrecht uit dat slavernijverleden vormt vandaag de dag een van de motoren achter de zogenaamde woke-beweging. Ook dat lijkt me een interessante brok transhistorische geschiedenis. Die dus begint bij onze zogenaamde tijdgenoot Justinianus.

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.

Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be