In een bescheiden, museumachtig gebouwtje wordt daar op overvolle panelen ‘bewezen’ – tussen aanhalingstekens – dat Ithaki wel degelijk het Ithaka is waar Odysseus zo naar verlangde en waar hij uiteindelijk na tien jaar oorlog voeren bij Troje en na nog eens tien jaar ronddolen terug belandde, bij zijn wachtende Penelope. Aan een toevallig aanwezige Ithakese heemkundige liet ik in mijn beste Grieks mijn twijfels horen over de vraag of het huidige Ithaki dan wel zeker het antieke Ithaka is. Dat had ik beter niet gedaan… Het was niet ’s mans beste dag, vrees ik. En zelf had ik al snel spijt van mijn ondoordachte interventie.

Ik vertel deze anekdote omdat ook Stephen Fry in zijn boek Odyssee het pad opgaat van de één-op-één waarheidsvinding: als Homeros eilanden noemt, welke eilanden waren dat dan in het geografisch echt? Ithaka, het Land van de Lotoseters, Aiaia, Scheria, Ogygia, Doulichion…: de dichter noemt ze allemaal, maar wat hij ermee bedoelt, is tot op vandaag voorwerp van discussie. En dat zal het ook blijven, vrees ik, omdat je met zo’n toewijzing een kapitale fout maakt: mythische verhalen zijn nu eenmaal geen geografische essays. Jammer dat Fry ook die weg opgaat, om in reistermen te blijven. Ik stel voor dat we daarmee ophouden. Ongetwijfeld een vergeefs voorstel.

Illustratie: Odysseus is vastgebonden onder een schaap om zo te ontsnappen aan de cycloop. Rome, Galleria Doria Pamphilj

Wat wel overeind blijft, is dat het verhaal van Odysseus het grote voorbeeld is en blijft van de vele coming home-verhalen die sindsdien zijn geschreven, verfilmd, op muziek gezet enzovoort. Voeg daar gerust ook een pak road movies aan toe: de avatar van al die verhalen, zo noemt Stephen Fry de Odyssee. De protagonisten van al dat gereis beleven steevast ups en downs. Ze gaan van de diepste ellende tot de grootste euforie en terug, om van de vele verleidingen onderweg nog te zwijgen. Zo kreeg Odysseus van de bloedmooie godin Kalypso zelfs het aanbod om samen met haar onsterfelijk te worden. Hij sloeg haar goddelijke voorstel af omdat hij terug naar huis wilde. Naar zijn vergankelijke thuis. Naar zijn aftakelende vader, zijn puberende zoon en zijn vrouw in de menopauze, zoals Irene Vallejo schrijft in haar prachtboek Papyrus: ‘Odysseus verkiest echte droefheid boven kunstmatig geluk’, omdat ‘het nederige, onvolmaakte en kortstondige menselijke leven de moeite waard is ondanks alle beperkingen en narigheden’.

Het verlangen naar huis is pas sinds de 17de eeuw ook een woord geworden: nostalgie, zoals u al vermoedde. ‘Nostos’ is Oudgrieks voor ‘thuiskomen’ en ‘algia’ betekent ‘pijn’, ‘verdriet’ en ook ‘pijnlijk verlangen’. Zou het kunnen dat de nostalgie, het thuisverlangen dat in de westerse literatuur met Odysseus is begonnen, in onze tijd een verklaring is voor veel onvrede, wrok en onbestemde onlustgevoelens? Ik verklaar mij nader: zou het kunnen dat veel mensen in die wat dolgedraaide, snel veranderende wereld van ons zich niet langer ‘thuis’ voelen? Dat ze het gevoel hebben op den dool te zijn en niet meer te weten waar hun ‘Ithaka’ van weleer naartoe is?

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.

Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be