Het zijn grote woorden die hier vallen: schaamte als fundament van een gemeenschap, van een beschaving. Blozen als bindmiddel. Ik moest eraan denken toen ik weer eens een giftig en ja, onbeschaamd, commentaar las op een van de socials.

Maar ik ontmoet in deze gastblog eerst een bijna-tijdgenoot van de grote Homeros, de genaamde Hesiodos, een dichter die leefde rond 700 voor Christus. Hesiodos was niet de vrolijkste jongen thuis. In een van zijn gedichten heeft hij over de mensheid en hoe die volgens hem is afgegleden van een gouden naar een zogenaamde ‘ijzeren tijd’, een bekend cliché in de antieke literatuur. Hesiodos schrijft: “Wie in onze tijd het goede doet, naar rechtvaardigheid streeft en zich aan zijn eed houdt, krijgt geen waardering. Het omgekeerde is waar: wie brutaal is en kwaad doet, die voert het hoge woord. In plaats van recht te spreken wordt er gevochten. Schaamte is er niet meer. De godin Schroom verlaat de aarde en laat ons, mensen, achter. Verdriet is wat overblijft voor het sterfelijk mensdom. Het onheil is onafwendbaar.” Hesiodos’ onheilspellende woorden zijn dus ongeveer 2700 jaar oud. Ik moet bekennen: ik kreeg bij het lezen een licht gevoel van herkenning. “Wie brutaal is, voert het hoge woord,” schrijft Hesiodos. “We zijn de schaamte kwijt,” zegt Benhaddou. En schaamte houdt mensen tegen om foute dingen te doen.

Illustratie 2: Aristoteles, marmer, 1ste of 2de eeuw n.Chr., naar een Grieks origineel uit de 4de eeuw v.Chr. Wenen, Kunsthistorisches Museum

Zowat vierhonderd jaar na Hesiodos ontrafelde de filosoof Aristoteles de fundamentele begrippen ‘schaamte’ en ‘schaamteloosheid’ uitgebreid in zijn werk Retorica. Ook zijn woorden en voorbeelden klinken ons niet geheel onbekend in de oren. “Een mens moet zich schamen,” zegt Aristoteles, “voor alle vormen van kwaad die schandelijk zijn voor jezelf of je dierbaren.” En hij geeft vervolgens schaamtelijke voorbeelden, zoals: stelen wat iemand bij jou in vertrouwen in bewaring gaf. Ongeoorloofd seksueel gedrag. Winst maken met schandelijke activiteiten, op de kap van wie zich niet kan verdedigen. Mensen niet helpen terwijl je dat wel zou kunnen. Vleierij. Aan jezelf prestaties van anderen toeschrijven. Niet meedoen aan eervolle zaken waar iedereen in je stad, familie, vriendenkring aan meedoet… Dat zijn volgens Aristoteles stuk voor stuk voorbeelden van morele slechtheid, in woorden en daden, waarvoor een mens zich zou moeten schamen. Doe je dat niet, dan ben je letterlijk schaamteloos.

De verleiding is groot, moet ik opnieuw bekennen, om hier een stuk of wat eigentijdse exempelen te geven – die zijn er in voldoende grote aantallen – maar ik laat ze je graag zelf invullen. Of toch eentje: het woont deeltijds in Washington en deeltijds in Mar-a-Lago.

Wie zich volgens Aristoteles schaamde, dacht vooral aan z’n sociale reputatie en was dus in de eerste plaats bekommerd om haar of zijn slechte of goede naam bij anderen. Ook dat typeert de oudheid: je reputatie, dat betekende alles in de ogen van Grieken en Romeinen. De filosoof gebruikt daarvoor een mooi Oudgrieks spreekwoord: ‘Schroom woont in de ogen’.

Wie schaamteloos is, is daar letterlijk blind voor en kent zelfs geen begin van schaamte. Ik eindig dan ook met waar ik begonnen ben, bij Khalid Benhaddou: “Het oude besef dat beschaving begint waar schaamte begint, dreigt opnieuw verloren te gaan.”

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.

Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be