Toen ook al?
Ik begin deze aflevering van m’n blog met een citaat dat ik anoniem heb gemaakt. Ik leg dat straks uit: “De politicus en legerleider trok op weg om het gebied van zijn vijand, die hij als een misdadiger beschouwde, te plunderen en te verwoesten. Toen die vijand van hem doodsbang op de vlucht sloeg, liet de politicus-legerleider de hoop varen om hem nog in handen te krijgen. Het op één na beste en meest passende was dan, vond hij, in het gebied van zijn vijand alle mensen, gebouwen en ook het vee te vernietigen. Daardoor zou zijn vijand gehaat worden door al zijn eigen mensen (als het lot er tenminste een paar in leven zou laten). Vanwege die grote catastrofe zou hij dan geen enkele mogelijkheid meer hebben om bij zijn volk terug te keren. Naar alle kanten in het gebied van zijn vijand zond de politicus-legerleider soldaten. Toen hij alles had uitgemoord, afgebrand of weggeroofd en een groot aantal vijanden had gedood of gevangengenomen, richtte hij zijn aandacht op een ander volk.” Einde citaat.
Het standbeeld van Ambiorix in Tongeren, 2015. Foto: FrDr.
Je luistert liever naar de blog? Dat kan hier.
Wat je hoorde, komt uit het achtste deel van het boek De Gallische Oorlog. Dat is, in tegenstelling tot de eerste zeven delen, niet geschreven door Julius Caesar, maar door Aulus Hirtius, een nauwe medewerker van Caesar. De politicus en legerleider uit het citaat is natuurlijk Caesar zelf, en de vijand over wie het hier gaat is… ‘onze’ Ambiorix. Die had een paar jaar eerder het Romeinse leger een smadelijke nederlaag toegediend. Op een andere plaats in De bello Gallico staat nog dat Caesar “het ras en de naam van het volk van de kaart wilde vegen”. Je vermoedt wellicht al waarom ik mijn septemberblog begin met een gruwelepisode. Enige gelijkenissen met bestaande, actuele toestanden zijn in dit geval niet geheel toevallig.
Het begrip ‘genocide’ is een mooi (met excuses voor dat woord op déze plek) voorbeeld van hoe wij altijd vanuit onze tijd naar het verleden, en dus ook naar de oudheid, moeten kijken. We kunnen niet anders. Zoals iedereen intussen wel weet, is het juridische concept ‘genocide’ gedefinieerd na de Tweede Wereldoorlog. Het is dus een twintigste-eeuws begrip. Dat belet historici en classici niet om vervolgens dat moderne concept en zijn definitie ook toe te passen op de oudheid. Zo komt het dat de oudheid figureert in een werk als Cambridge World History of Genocide uit 2023. Als genocides uit de oudheid gelden onder meer de verwoesting van Carthago door het Romeinse leger in 146 v.Chr., de beruchte slachtpartij die Athene in 416 v.Chr. aanrichtte op het eiland Melos, tijdens de Peloponnesische Oorlog, en diverse optredens van de wereldveroveraar Alexander de Grote. En ja, de verwoesting van Jeruzalem in 70 n.Chr. door de Romein Titus verschijnt in de deprimerende lijstjes.
Illustratie: Het Genocide Memorial in de National University of Rwanda in Butare. Foto: Adam Jones
Het is een boeiende discussie: kan dat wel, het anachronistisch toepassen van moderne concepten op wat ik nu maar domweg noem ‘lang geleden’? En: zijn er in de oudheid niet zodanig veel ‘genocides’ dat het begrip, voor ons dé ultieme politieke misdaad, eigenlijk zijn waarde verliest? Omdat het oorlogsrecht en de antieke oorlogsvoering nu eenmaal heel anders in elkaar zaten, om maar iets te zeggen. Nog een vraag: hoe kunnen we vaststellen wat de intentie was achter antieke moordpartijen?
En toch. Ik keer nog even terug naar m’n fragment uit De Gallische Oorlog van het begin. Daarin zegt onze Aulus Hirtius letterlijk dat het voor Caesar de beste optie was om Ambiorix in handen te krijgen, maar dat lukte niet. Plan B was massamoord en massavernietiging. Van Ambiorix’ volk, de Eburonen, zouden dan hoogstens een paar mensen overblijven, zegt de tekst, en die zouden Ambiorix gaan haten. Ik snap uiteraard dat historische nuancering noodzakelijk is en dat contexten onvergelijkbaar zijn, maar Caesars optreden, ja, dat lijkt me, in onze termen, genocidair. Van immobiliënplannen heb ik dan weer geen weet.
Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.
Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be
