In 1915 tuften in Londen dubbeldekkers rond met daarop reclameboodschappen. Toen ook al, hoor ik u denken, maar de campagne waar ik het hier over heb was ongewoon: ze moest de Britten aanmoedigen om hun inspanningen voor de oorlog vol te houden. Het was het vechten waard, luidde het. Ik heb het uiteraard over de Eerste Wereldoorlog.

Voor de teksten van de billboards op de dubbeldekkers putten de bedenkers van de campagne uit het werk van Thucydides, de Oudgriekse geschiedschrijver die het militair-politieke verhaal van de Peloponnesische Oorlog tussen Athene en Sparta en hun respectievelijke bondgenoten heeft vastgelegd. In een bekende passage daaruit laat Thucydides de Atheense leider Perikles een grafrede houden voor de gevallen Atheners uit het eerste oorlogsjaar. De Londense busteksten kwamen linea recta uit precies die redevoering.

Waarom is een land het vechten waard? Dat is een kernvraag die Perikles in zijn beroemde grafrede beantwoordt. Dat ‘land’ is in zijn geval uiteraard Athene, waarvan Perikles een soort van idealistisch – en dus onrealistisch – beeld schetst. Daarin zingt hij de lof van zijn stadsstaat. Waarom is Athene volgens Perikles het vechten waard? Omdat Athene een democratie is, waarin iedereen gelijk is voor de wet. Dat maakt de stad politiek superieur. Omdat Atheners vrije mensen zijn.
Omdat zij dit ideaal en die identiteit delen. Omdat de vijand geen democratie is. Omdat Atheners solidair hun verantwoordelijkheid voor hun land opnemen. Omdat Athene een plek is waar creativiteit, kunst en cultuur vrij kunnen bloeien. Kortom, omdat de Atheners een unieke manier van leven hebben. Voor zo’n stad vechten en sterven is volgens Perikles, in de woorden van Thucydides, een grote eer. Het is geen toeval dat de bedenkers van de Londense campagne die woorden in 1915 gretig hernamen. De grafrede is een soort bakermattekst van de liberale democratieën zoals wij die kennen.

Perikles verzwijgt in zijn toespraak netjes dat Athene eigenlijk in een oorlog was beland door zijn arrogante expansiedrang en zijn imperialistische ambities. De Atheners waren blind voor de gevolgen van hun arrogantie, aldus Thucydides elders in zijn werk.

 

Illustratie: Het Vrijheidsbeeld (Statue of Liberty) op Liberty Island in New York. Vrijheid is de centrale gedachte achter Perikles’ grafrede. Foto: AskAtLotl, 2024.

Ik maak een ferme bocht in mijn blog. In het jaar nadat Perikles zijn grafrede uitsprak stierven hijzelf en veel stadgenoten tijdens een epidemie die alle normen en waarden op de helling zette. En in de decennia nadien gleed Athene van een bloeiende democratie af naar een staat die een nederlaag leed in de Peloponnesische Oorlog, die in die oorlog gruwelijke en meedogenloze wreedheden beging, die vrije baan gaf aan populisten die het volk naar de mond praatten en die evolueerde naar een oligarchie waarin persoonlijke ambities en financieel gewin primeerden. Dat proces beschrijft Thucydides in zijn werk haarfijn.

Het is geen toeval dat zijn naam deze weken geregeld valt. Want Thucydides zag ook bijzonder scherp in wat Realpolitik betekent, hoe macht en het eigenbelang van staten altijd de bovenhand halen op normen en waarden, en hoe een staat kan afglijden van een veelbelovende democratie naar een imperialistische oligarchie. Thucydides was ook de belangrijkste bron voor het succesvolle boek Alkibiades van Ilja Leonard Pfeijffer.

Thucydides wilde een tijdloos werk schrijven over de menselijke natuur en het menselijk tekort, over wetmatigheden in conflicten tussen mensen en over de smeerlapperij die elke oorlog is. ‘Een bezit voor altijd’, noemt hij zijn eigen werk zelf, waardoor mensen in de toekomst ook beter voorbereid zouden zijn. Het lijkt erop dat hij in zijn opzet geslaagd is.

Nee, ik moet mezelf meteen corrigeren: Thucydides is maar ‘half’ in zijn opzet geslaagd. Zijn werk en zijn inzichten zijn inderdaad tijdloos. Dat mensen door de lessen uit de geschiedenis beter voorbereid zouden zijn, dat is nog altijd wishful thinking.

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.

Meer over de oudheid in jouw leven? Check www.hic-nunc.be