OVER ONZE CASSANDRA’S EN ANTIGONE’S

In de gesprekken en debatten over de opwarming van de aarde worden geregeld personages uit de Griekse mythologie opgevoerd. Vooral de namen van twee jonge vrouwen worden wel eens genoemd: Antigone en Cassandra. OVER ONZE CASSANDRA’S EN ANTIGONE’S

Beeld uit de repetities voor Antigone in de Amazone (NTG Gent – Foto: Armin Smailovic).

De Braziliaanse actrice Kay Sara speelt de rol van de Oudgriekse Antigone in het toneelstuk van de Zwitsers-Belgische regisseur Milo Rau. Het stuk is een protest tegen een bewindvoerder, de Braziliaanse president Bolsonaro, die het Amazonegebied laat ontbossen en er moordpartijen aanricht. (Terzijde: in Manaus, de Braziliaanse stad waar Kay Sara heeft gewoond, bleven overleden mensen tijdens de coronacrisis dagenlang onbegraven. Zoals Antigone’s broer in de Oudgriekse tragedie. Veel cynischer kan het niet worden.)

Laten we beginnen met Cassandra. Zij was een bloedmooie Trojaanse prinses op wie de god Apollo verliefd werd. Apollo beloofde dat hij Cassandra de kunst van de toekomstvoorspelling zou aanleren, in ruil voor wat heet ‘seksuele gunsten’. Zo kennen we de goden wel. Maar toen dat leren achter de rug was, had Cassandra mooi genoeg van Apollo. Die had zijn straf snel klaar: niemand geloofde de profetieën van Cassandra, hoe waar ze ook bleken te zijn. De gave van Cassandra werd een vloek. Zij zag de Trojaanse Oorlog en de vernietiging van haar stad aankomen, zij wist wat het reusachtige Trojaanse Paard écht was – een oorlogsmachine volgepropt met Griekse vijanden die Troje binnenreed – en ze zei dat ook. Maar niemand van haar stadsgenoten geloofde haar. Met de bekende gevolgen. Tijdens de verwoesting van haar stad werd Cassandra door een Griek verkracht.

Het is naar verluidt Alan AtKisson die het woord ‘cassandrasyndroom’ of ‘cassandradilemma’ als eerste toepaste op de klimaatcrisis. De Zweed AtKisson propageert sinds ruim drie decennia het duurzaamheidsdenken. Wie, zoals hij, de mensheid al jaren waarschuwt dat het met de aarde de verkeerde kant opgaat, ervaart volgens hem het probleem van Cassandra: de waarheid over de toekomst kennen en die waarheid ook verkondigen. Maar niet geloofd worden. Of toch niet genoeg. Want ja, de aarde zoals wij die nu zien is toch nog lang geen apocalyptisch brandend Troje? Het doet bij de mensen die de toekomst wél somber inzien de wanhopige vraag rijzen met welke tactieken je beleidsmakers en de bevolking kunt doen luisteren naar je spijkerharde argumenten.

Over naar Antigone, een van de krachtigste personages uit de Griekse mythologie. Antigone is de hoofdfiguur in Sofokles’ gelijknamige tragedie. Zij wil koste wat het kost haar gesneuvelde broer begraven, maar omdat die broer een staatsvijand is, wordt haar dat verboden. Antigone begraaft hem toch symbolisch door wat aarde over het lijk te strooien. Ze wordt vanwege haar misdaad opgesloten en pleegt zelfmoord. Antigone plaatste haar eigen geweten en loyauteit aan haar familie boven de wet.

Antigone is in onze tijd het prototype geworden van de idealistische jonge vrouw die in opstand komt tegen de logica van de heersende klasse. Of tegen onzinnige wetten, patriarchaal denken, kil pragmatisme enzovoort. Zo wordt de Pakistaanse Malala Yousaftzai een eigentijdse Antigone genoemd: als meisje verzette Malala zich tegen het toenmalige talibanregime en bekocht ze dat bijna met haar leven. Inmiddels is ze wereldberoemd en kreeg ze de Nobelprijs voor de Vrede. In de context van de klimaatcrisis – het onderwerp van deze blog – wordt sinds een drietal jaar een andere inmiddels jonge vrouw wel eens ‘de nieuwe Antigone’ genoemd: de Zweedse Greta Thunberg.  Thunberg deelde aanvankelijk een belangrijke eigenschap met de Oudgriekse Antigone: ze begon moederziel alleen aan haar onderneming met haar schoolverzuim en zitstaking bij het Zweedse parlement.

Ik wil hier en nu tot slot zelf een derde personage uit de antieke mythen lanceren, een figuur die wel het letterlijkst de opwarming van de aarde belichaamt. Al is ‘lanceren’ een ongelukkig woord in dit verband. U begrijpt direct waarom ik dat zeg. Faëthon is in de mythe de zoon van de zon. En als Faëthon op een minder mooie keer van zijn vader met de zonnewagen mag rijden – of beter: vliegen – loopt het mis. Faëthon verliest de controle over de paarden, en de zonnewagen nadert hierdoor de aarde van veel te dichtbij. Gevolg: de wereld staat in brand. Door de overmoed van een jonge gast die eens met de wagen van papa wilde racen en niet wist waar hij aan begon. En door de toegeeflijkheid van zijn vader, die het had moeten weten. Finaal slingert de oppergod zelf, Jupiter, Faëthon uit de zonnewagen en stort de jongeman te pletter. In zijn Metamorfosen besluit de Romeinse dichter Ovidius het intrieste verhaal met deze verzen:

De vader, fel gepijnigd door verdriet, had met een sluier
zijn hoofd bedekt. En als het waar is wat men zegt, dan is
er één dag zonder zon geweest. Die dag hebben de branden
voor licht gezorgd. Zo had die hele ramp nog enig nut.

 

Het hele verhaal van Faëthon vind je in de vorm van een mini-podcast door Patrick en Bram De Rynck op https://soundcloud.com/patrickderynck/ovidius-en-patrick-de-rynck-brandende-aardbol.

Een antieke mythe over ontbossing en de verschrikkelijke wraak van de natuur, ook in de vorm van een mini-podcast: https://soundcloud.com/patrickderynck/ovidius-wraak-van-de-natuur-herwerkt-en-verteld-door-patrick-de-rynck.

Een minder bekend lied van ABBA heeft Cassandra als hoofdfiguur. Dit is een liveopname: https://www.youtube.com/watch?v=KuY-suICRjg

Trigger voor deze blog: het nieuwe VN-rapport ‘Making Peace with Nature’.

Je hebt een idee dat in deze reeks blogs past? Mail het naar Patrick De Rynck.

Reacties

  1. Je mag niet alles geloven wat er over het klimaat verteld wordt, en ook niet over Greta. Je mag over ideeën niets geloven. Achter Greta zit een miljoenendeal, van groenen en kapitalisten. Een tweet van Greta is onmiddellijk verwijderd, toen ze het verkeerde document gepost had. Greta is geen zieneres, en heeft ook niet geslapen met Apollo. De media zweeg als een graf. Je mag niet alles geloven wat ze ons wijs maken, en het is misdadig als blijkt dat er een ijstijd op komst is. Daar zijn onze windmolens niet tegen bestand. De elite wil het klootjesvolk, zoals ik van de baan en uit de weg krijgen. De wereld en ons land is zo zuiver geworden dat de oudjes niet meer willen sterven (euthanasie) en mistbanken nog nauwelijks voorkomen. Verhaaltjes vertellen over pipie langkous mag ook al niet meer. Wij zijn zo zuiver geworden dat er meer zotten rondlopen, die massa’a pillen moeten slikken etcetera etc en etc…. Onze klimothologen kunnen het weer over 1 week niet eens juist voorspellen, en zij zouden dat wel kunnen over 100 jaar. laat mij niet lachen. Het mooiste wat wij in Vlaanderen ooit hebben mogen beleven zijn die wondermooie zomers, wat een zegen. En dat zou niet meer mogen???? Als je weet van waar het woord HOERA komt, dan geloof ik je pas. Klimaatverandering is van alle tijden, en daar zijn ook de Romeinen aan ten onder gegaan, juist? Niet door opwarming, maar door afkoeling. Schoemaker blijf…

  2. Rare uitspraak van de zoveelste klimaatnegationist, die misschien inspiratie heeft gehaald bij Trump. Heeft de schrijver van het artikel ooit gehoord van het zoveelste warmterecord, waar de media dan nog euforische schepjes bovenop doen? Mag ik ook verwijzen naar de laatste koudegolf in 2012, nu bijna 10 jaar geleden, terwijl we in de zomer al blij zouden zijn met 1 hittegolf weg te komen.? Wordt er nooit gedacht aan toekomstige klimaat-vluchtelingen en onleefbare gebieden door de hogere zeespiegel? Doen alsof er niets aan de hand is, is ook van alle tijden en getuigt van kortzichtig gemakzuchtig egoïsme. Mvg

    • Geachte heer,
      Mocht u het over mijn blog hebben, wat ik niet denk, dan zou ik u willen vragen waar in de tekst ik de ‘klimaatnegationist’ uithang.
      Vriendelijke groet,
      PDR

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *